Жиырма жыл ішінде Қазақстанда жан басына шаққандағы ЖҰТ бес есеге, Өзбекстанда жеті есеге өсті
Дүниежүзілік банк жыл сайын жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табыстың (ЖҰТ) деңгейіне байланысты әлем экономикаларын төрт топқа бөледі. 2026 жылғы 1 шілдеден 2027 жылғы 30 маусымға дейін қолданылатын өзекті жіктемеде 2025 жылдың деректері қолданылады. Бұл ретте сөз тұрғындардың орташа жалақысы немесе нақты табысы туралы емес, арнайы Atlas әдісі бойынша есептелген жан басына шаққандағы ЖҰТ туралы болып отыр.
Atlas әдісі валюта бағамдарының күрт құбылуының әсерін бәсеңдетуге мүмкіндік береді. ЖҰТ-ты ұлттық валютадан АҚШ долларына қайта есептеу үшін Дүниежүзілік банк ағымдағы және алдыңғы екі жылдағы бағамдарды пайдаланып, оларды ішкі және халықаралық инфляция арасындағы айырмашылықты ескере отырып түзетеді. Осыдан кейін АҚШ долларымен алынған ЖҰТ жыл ортасындағы халық санына бөлінеді. Осының арқасында ұлттық валютаның қысқа мерзімді елеулі нығаюы немесе әлсіреуі халықаралық салыстырулар кезінде елдің жағдайына азырақ әсер етеді.
2025 жылдың қорытындысы бойынша жіктемеде табысы төмен елдерге жан басына шаққандағы ЖҰТ 1,2 мың АҚШ долларынан аспайтын экономикалар жатқызылды. 1,2 мыңнан 4,6 мың АҚШ долларына дейінгі аралық орташа деңгейден төмен табыс деңгейіне, ал 4,6 мыңнан 14,4 мың АҚШ долларына дейінгі аралық орташа деңгейден жоғары табыс деңгейіне сәйкес келді. Табысы жоғары топқа кіру үшін көрсеткіш 14,4 мың АҚШ долларынан асуы тиіс болды. Бұл шектер тұрақты емес: Дүниежүзілік банк халықаралық инфляцияны ескере отырып, оларды жыл сайын қайта қарайды.
2025 жылы Atlas әдісі бойынша жан басына шаққандағы орташа әлемдік ЖҰТ 14,2 мың АҚШ долларын құрады. 2025 жылғы деректер бойынша елдердің ішінде ең жоғары көрсеткіш Швейцарияда тіркелді: 110,3 мың АҚШ доллары. Одан кейін Норвегия (97,3 мың АҚШ доллары), Люксембург (95,7 мың АҚШ доллары), Исландия (89,2 мың АҚШ доллары) және АҚШ (88,8 мың АҚШ доллары) орналасты. Алғашқы ондыққа сонымен бірге Ирландия, Сингапур, Дания, Катар және Нидерланд кірді. Жан басына шаққандағы ЖҰТ ең жоғары он елдің жетісі Еуропада орналасқан.
Тізімнің соңында жан басына шаққандағы ЖҰТ тек жүздеген АҚШ долларымен есептелді. Либерия мен Сьерра-Леонеде бұл көрсеткіш 830 АҚШ долларын, Нигерде — 750 АҚШ долларын, Конго ДР-да — 720 АҚШ долларын, Сомалиде — 640 АҚШ долларын құрады. Бұдан да төмен мәндер Малави, Мозамбик, ОАР, Мадагаскар және Бурундиге тиесілі болды. Бурундиде көрсеткіш бары-жоғы 240 АҚШ долларын құрады. Ауғанстанда жан басына шаққандағы ЖҰТ 390 АҚШ долларын құрады, бірақ бұл ел бойынша тек 2024 жылғы деректер қолжетімді болды. Осылайша, ұсынылған таңдаудағы көрсеткіштері ең төмен он бір елдің он елі Африкада орналасқан.
Бұл ретте елдердің ЖҰТ деңгейіне сәйкес топтарға бөлінуі біртіндеп өзгеруде. Дүниежүзілік банктің соңғы қайта қарауында бірден алты мемлекет жоғарырақ сатыға көтерілді және бірде-бір ел төменгі санатқа ауыстырылған жоқ. Иордания, Микронезия, Филиппин, Шри-Ланка және Вьетнам табысы орташадан төмен топтан көрсеткіштері орташадан жоғары санатқа, ал Того табысы төмен топтан көрсеткіштері орташадан төмен санатқа өтті. Себептері әртүрлі болды: Вьетнамда жылдам экономикалық және экспорттық өсім маңызды рөл атқарса, Иорданияда ұлттық шоттарды қайта қарау, ал Тогода көрсеткішке халық санын нақтылау едәуір әсер етті. Ұзақ мерзімді перспективада өзгерістер одан да айқын болды: Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, 1987 жылдан бері табысы төмен экономикалардың үлесі шамамен 30%-дан 11%-ға дейін азайған.
Орталық Азия елдерінің арасында 2025 жылы жан басына шаққандағы ең жоғары ЖҰТ Қазақстанда тіркелді: 13,7 мың АҚШ доллары. Екінші орынға Түрікменстан жайғасты: 6,3 мың АҚШ доллары. Одан әрі Өзбекстан (3,7 мың АҚШ доллары), Қырғызстан (2,8 мың АҚШ доллары) және Тәжікстан (2,1 мың АҚШ доллары) орналасты. Осылайша, Қазақстан Түрікменстаннан 7,4 мың АҚШ долларына, ал Өзбекстаннан 10,1 мың АҚШ долларына озып кетті.
Орталық Азия елдерінің ЖҰТ деңгейіне сәйкес топтарға жіктелуіндегі орны да әртүрлі болды. Қазақстан мен Түрікменстан табысы орташадан жоғары мемлекеттер санатына жатқызылды. Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан әзірше табысы орташадан төмен топта тұрды. Бұл ретте Қазақстан өз санатының жоғарғы шегіне жақындап қалды: көрсеткіш келесі топтың деңгейінен бары-жоғы 635 АҚШ долларына төмен болды. Яғни, шекара өзгеріссіз қалған жағдайда жоғары табыстың қолданыстағы межесінен асу үшін жан басына шаққандағы ЖҰТ кемінде тағы 636 АҚШ долларына немесе 4,6%-ға өсуі тиіс. Дегенмен, болашақта қазіргі мәнге жету автоматты түрде өтуді білдірмейді: жоғарыда атап өткеніміздей, Дүниежүзілік банк халықаралық инфляцияны ескере отырып, шекті мәндерді жыл сайын арттырады немесе төмендетеді және ЖҰТ пен халық саны бойынша жаңартылған деректерді пайдаланады.
Соңғы 20 жылда ОА-ның барлық бес елінің Дүниежүзілік банк жіктемесіндегі орны жақсарды. 2005 жылы Қазақстан мен Түрікменстан табысы орташадан төмен топқа, ал Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстан табысы төмен санатқа жатқызылған болатын. 2025 жылға қарай Қазақстан мен Түрікменстан табысы орташадан жоғары топқа, ал қалған үш мемлекет табысы орташадан төмен санатқа өтті. Осылайша, екі онжылдық ішінде аймақтың әрбір елі жіктемеде бір сатыға көтерілді. Бұл ретте 2024 және 2025 жылдары барлық бес елдің орны өзгеріссіз қалды.
Қазақстан әлі де Орталық Азияның ең ірі экономикасы болып қалады. Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, ағымдағы бағамен АҚШ долларындағы ҚР ЖІӨ 2025 жылдың қорытындысы бойынша 306,2 млрд АҚШ долларын құрады. Өзбекстанда бұл көрсеткіш 147 млрд АҚШ долларына, Түрікменстанда — 49,8 млрд АҚШ долларына, Қырғызстанда — 22,6 млрд АҚШ долларына, Тәжікстанда — 17,7 млрд АҚШ долларына жетті. Бес мемлекеттің жиынтық ЖІӨ шамамен 543,4 млрд АҚШ долларын құрады, оның 56,4%-ы Қазақстанға тиесілі. Қазақстан мен Өзбекстанның жиынтық үлесі өңірдің жалпы ЖІӨ-нің 83,4%-ын құрады.
Бұл ретте өңірдің екі ең ірі экономикасы арасында жан басына шаққандағы ЖҰТ бойынша айтарлықтай алшақтық сақталып отыр. 2005 жылы көрсеткіш Қазақстанда 2,8 мың АҚШ долларын, ал Өзбекстанда 520 АҚШ долларын құраған. 20 жыл ішінде ҚР-да жан басына шаққандағы ЖҰТ 5 есе, ӨР-де 7 есе өсті.
Он жылдық кезеңде Қазақстан, керісінше, айтарлықтай жоғары қарқын көрсетті: 2015 жылмен салыстырғанда жан басына шаққандағы ЖҰТ 24,5%-ға, ал Өзбекстанда 15,8%-ға артқан. Соңғы бес жылда жағдай қайтадан өзгерді: 2020 жылмен салыстырғанда көрсеткіштер тиісінше 64%-ға және 75,6%-ға өскен.
2025 жылы жан басына шаққандағы ЖҰТ Қазақстанда 13,6%-ға, Өзбекстанда 15,8%-ға артты. Өзбекстанның қарқыны жоғары болғанына қарамастан, елдер арасындағы абсолюттік алшақтық бір жыл бұрынғы 8,9 мың АҚШ долларынан 2025 жылы 10,1 мың АҚШ долларына дейін өсті. Нәтижесінде ҚР-да жан басына шаққандағы ЖҰТ 13,7 мың АҚШ долларын, ал ӨР-де бұл көрсеткіш 3,7 мың АҚШ долларын құрады.
Осылайша, Өзбекстан үшін жақын арадағы басты бағдар табысы орташадан жоғары елдер тобына өту болып қалады. Орталық Азия өңірінің екі ең ірі экономикасы — ҚР мен ӨР арасындағы алшақтықтың сақталуы немесе қысқаруы, ең алдымен, алдағы жылдары екі елдің табысының өсу қарқыны қаншалықты тұрақты болатынына байланысты болады.
