Теміржол инфрақұрылымын дамыту және жаңғырту — аса маңызды міндет
Қазақстан теміржол көлігінің транзиттік әлеуетін белсенді түрде арттырып келеді. Билік ел аумағын Еуропа мен Азия арасындағы жүк тасымалына арналған қолайлы халықаралық дәлізге айналдыруды мақсат етіп отыр. Теміржол транзиті саласындағы бизнесті дамыту үшін жаңа желілер салу, қолданыстағы инфрақұрылым мен жылжымалы құрам паркін жаңғырту, көлік саласын цифрландыру және басқа да көптеген міндеттерді жүзеге асыру қажет. Осы жұмыстардың қалай жүргізіліп жатқанын және алда қандай міндеттер тұрғанын сандар арқылы қарастырайық.
Ең алдымен, соңғы жылдары Қазақстанның теміржол көлігі жүк тасымалы көлемі мен тиімділігін тұрақты түрде арттырып келе жатқанын атап өткен жөн. ҚР СЖжРА Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес 2025 жылы құрлықтағы көліктің осы түрімен 466,7 млн тонна түрлі жүк тасымалданған, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 6,8%-ға көп. Жүк тасымалында теміржол көлігінің маңызы өте зор: өткен жылы барлық жүктердің 40,1%-ы дәл осы көлік түрі арқылы жеткізілді. Бұдан бөлек, жалпы есептеулерге шартты түрде ғана енгізілетін құбыр көлігін есепке алмағанда, теміржолдың үлесі шамамен 60%-ға дейін артады.
Теміржол көлігі жүйесіне түсетін жүктемені толық сипаттайтын көрсеткіштердің бірі — жүк айналымы, ол тек тасымалданған жүк көлемін ғана емес, сонымен қатар тасымалдау қашықтығын да ескереді. Өткен жылы Қазақстандағы теміржол көлігінің жүк айналымы 361,3 млрд тонна-шақырымды құрап, 2024 жылмен салыстырғанда 10,2%-ға өсті. Елдегі жалпы жүк айналымындағы теміржол көлігінің үлесі (мұнай мен газды құбыр арқылы тасымалдауды есепке алмағанда) 88%-ды құрады. Демек, теміржол саласы — Қазақстанның логистикалық инфрақұрылымын дамытуда басым бағыттардың бірі.
Жүк тасымалы көлемінің тұрақты өсу үрдісін еліміздегі жүйе құраушы көлік компаниясы — «„Қазақстан темір жолы“ ҰК» АҚ (ҚТЖ) қамтамасыз етіп отыр. ҚТЖ-ның өз деректеріне сәйкес өткен жылдың қорытындысы бойынша пайдалану жүк айналымы 7%-ға өсіп, 291 млрд тонна-шақырымға жетті. Ал 2026 жылдың қаңтар–мамыр айларында бұл оң үрдіс жалғасып, көрсеткіш 124 млрд тонна-шақырымды құрады, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 7%-ға көп.
Ұлттық оператордың жүк көлемінің басым бөлігі — ішкі тасымалдар. Өткен жылы транзиттік тасымалдардың үлесі небәрі 10,3%-ды немесе жалпы 320 млн тоннаның 33 млн тоннасын құрады. Десе де, транзиттік жүк тасымалы көлемі өсіп келеді: 2025 жылы ол 20%-ға, ал биылғы жылдың қаңтар–мамыр айларында тағы 13%-ға артты. Алайда бұл көрсеткіштер әзірге жеткіліксіз.
Транзиттік тасымалдарды ұлғайту — ҚТЖ үшін басым міндеттердің бірі, мұндай тапсырманы ұлттық компания басшылығының алдына Қазақстан премьер-министрі Олжас Бектенов қойған болатын. Үкімет отырысында Олжас Бектенов компанияның жылына 55 млн тонна транзиттік жүк тасымалдау жөніндегі жоспарлы көрсеткіштен 30%-ға қалып отырғанын атап өтіп, белгіленген межеге қол жеткізу ҚТЖ басшысы Талғат Алдыбергеновтың жауапкершілігі екенін мәлімдеді.
ҚР Көлік министрлігінің (КМ) мәліметінше, билік 2040 жылға қарай теміржол арқылы жүзеге асырылатын транзиттік жүк тасымалы көлемін үш есеге арттыруды мақсат етіп отыр. Бұл міндет бірнеше кезеңге бөлінген, олардың ішіндегі ең ауқымды екеуі ерекше маңызды. Атап айтқанда, биылғы жылдың соңына дейін Қазақстан теміржолдары арқылы тасымалданатын транзиттік жүк көлемі 2025 жылмен салыстырғанда 66,7%-ға ұлғаюы тиіс. Ал келесі ірі өсім 2030–2040 жылдар аралығына жоспарланған — 49,3%. Нәтижесінде болжамды кезеңнің соңында ел теміржолдары арқылы өтетін транзит көлемі 100 млн тоннаға жетуі қажет.
Қазақстанның Еуразияның шығысы мен батысын жалғайтын жетекші логистикалық дәлізге айналу мүмкіндігін жіберіп алмаудың маңыздылығын Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бірнеше рет атап өтті. Қазақстанның құрлық ішіндегі географиялық орналасуы бірегей артықшылық болып саналады, ал жаһандық бәсекелестік жағдайында бұл әлеуетті толық пайдаланбау стратегиялық қателікке айналуы мүмкін. Осы жылдың ақпан айында Қасым-Жомарт Тоқаев үкіметке елдің теміржол инфрақұрылымын белсенді түрде нығайтуды тапсырған болатын.
Қазіргі уақытта Қазақстан Жаңа жібек жолы жобасын дамытуға белсенді қатысып отыр, атап айтқанда, ел Қытай, Қазақстан, Каспий теңізінің акваториясы, Әзербайжан, Грузия арқылы өтіп, одан әрі Түркия мен Еуропа елдеріне шығатын теміржол және су жолдары желісін қамтитын Транскаспий көлік бағыты (Орта дәліз) транзиттік дәліздерін дамытуға атсалысуда. Орта дәліз – халықаралық сауданы дамыту мақсатында бірнеше елдің логистикалық бірігуінің тиімді үлгісі.
Қазақстан Жаңа жібек жолында өзіне қатысты бөліктің әлеуетін дамытуға және қолдауға белсенді түрде күш салып келеді. Мәселен, маусым айының басында қазақстандық делегация Қытайда Орта дәліздің болашақтағы негізгі логистикалық тораптарының бірі саналатын Алатау қаласын дамытуға арналған ауқымды инвестициялық роуд-шоу өткізді. Қытайлық инвесторларға, соның ішінде China State Construction Engineering Corporation International, China International Marine Containers Group және логистика мен инфрақұрылым саласындағы басқа да әлемдік жетекші компанияларға Алатау қаласын іске асырудың бастапқы кезеңінде бизнеске ұсынылатын мүмкіндіктер таныстырылды. Кездесудің негізгі қорытындысы ретінде Қытай инвесторларымен жалпы әлеуеті 6 млрд АҚШ долларына дейін жететін ынтымақтастық туралы 24 келісімге қол қойылды.
Қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін Қазақстанның логистика саласы технологиялық тұрғыдан артта қалмауы қажет. Сондықтан теміржол инфрақұрылымын жүйелі түрде жаңғырту ерекше маңызды. Бұған теміржол желілерінің өзі ғана емес, жылжымалы құрам, вокзалдар және оларға іргелес аумақтар да кіреді.
Қазақстанда 2029 жылға дейін 11 мың шақырым теміржол желісін жөндеуді көздейтін бағдарлама әзірленген. ҚТЖ-ның деректеріне сәйкес бұл жұмыстар жоспардан ерте қарқынмен жүргізілуде: 2023–2025 жылдары 4,4 мың шақырым жол жөнделсе, 2026 жылдың алғашқы бес айында тағы 477 шақырым жаңартылды. Ағаш шпалдарға төселген жолдардың ұзындығы 30%-ға қысқартылып, олардың орнына заманауи әрі берік материалдар пайдаланылды. Бұл жұмыстардың негізгі нәтижесі — теміржол желілерінің өткізу қабілетін арттыру.
ҚР Көлік министрлігінің мәліметінше, жаңа теміржол желілерін салу бойынша іске асырылып жатқан ірі жобалар жалпы ұзындығы 754 шақырым болатын жолдарды пайдалануға беруге мүмкіндік береді, олар:
- Оңтүстік Қазақстандағы «Дарбаза — Мақтаарал» бағыты (128 шақырым);
- Орталық Қазақстандағы «Мойынты — Қызылжар» бағыты (323 шақырым);
- Елдің шығысындағы «Аягөз — Бақты» бағыты (303 шақырым).
Алғашқы екі жобаны ағымдағы жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланған, ал Қазақстанның шығысындағы нысан 2027 жылдың соңында пайдалануға беріледі. Келешектегі жобалар қатарында жалпы ұзындығы 900 шақырымнан асатын жаңа теміржол желілерін салу көзделген. Олардың қатарында елдің оңтүстігіндегі «Арыс — Қазалы» және орталық бөлігіндегі «Астана — Қарағанды» бағыттары бар. Бұдан бөлек, ҚР Көлік министрлігі болашақта Индербор кенті мен Орал қаласын байланыстыратын теміржол желісін салу мүмкіндігін де қарастыруда.
2026 жылы Қазақстанда тәуелсіздік тарихында алғаш рет вокзал инфрақұрылымын ауқымды түрде жаңғырту бағдарламасы басталды, оның аясында елдің түрлі өңірлерінде 124 вокзал салу немесе жаңғырту жоспарланған. 16 маусымдағы жедел ақпаратқа сәйкес өңірлердің басым бөлігінде нысандардың дайындық деңгейі 70%-дан асып отыр. Артта қалып отырған жобалар қатарына Астана қаласы (36%), Алматы қаласы (34%), Абай облысы (40%) және Маңғыстау облысы (44%) кіреді. Бұл өңірлердегі кешігудің себептері әртүрлі. Мысалы, мегаполистерде қайта жаңғырту жұмыстары ғимараттардың тарихи құндылығын сақтай отырып жүргізілуде. Ал Абай облысында дайындық деңгейінің төмен болуы Семей қаласындағы вокзал құрылысының ұзаққа созылуына байланысты. Бұл — ауқымды әрі қымбат жоба, онда әзірге құрылыс-монтаж жұмыстарының жоспарланған көлемінің тек 16%-ы ғана орындалған. Жалпы алғанда, ел бойынша 36 нысанда жұмыстар толық аяқталған, ал қалған вокзалдардың басым бөлігін жаңғырту жұмыстарын жаз мезгілінде аяқтау жоспарланып отыр.
Жылжымалы құрамның тозуы парк құрамын жаңарту қажеттігін айқындайды. ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің (ӨҚМ) мәліметінше, еліміздегі локомотивтердің орташа тозу деңгейі 49%-ды құрайды, ал 800-ден астам локомотив 28 жылдан бері пайдаланылып келеді және оларды жаңарту қажет. Қазақстанда жылына 120 тепловозға дейін шығара алатын жалғыз локомотив құрастыру зауыты жұмыс істейді. Алайда 2026 жылдың алғашқы бес айында елде небәрі 39 локомотив құрастырылды, бұл өткен жылдың дәл осындай кезеңімен салыстырғанда 17,5%-ға аз.
Отандық өндіріс көлемінің жеткіліксіздігінен ұлттық оператор мұндай техниканы шетелден сатып алуға мәжбүр. ҚТЖ-ның мәліметіне сәйкес соңғы үш жылда компания 433 локомотив сатып алған. 2030 жылға дейін әлемге танымал Wabtec, Alstom, CRRC Dalian және CRRC Ziang компанияларынан тағы 854 локомотив сатып алу жоспарланып отыр. Осы күрделі техникаларға қызмет көрсету үшін Wabtec Қазақстанның жеті қаласында сервистік орталықтар ашса, шетелдік Alstom тағы төрт қалада осындай орталықтардың жұмысын қамтамасыз етуде.
Жолаушылар және жүк вагондарының тозу деңгейі де көңіл көншітпейді. Қазақстандағы жүк вагондарының орташа тозуы 54%-ды, ал жолаушылар вагондарының тозуы 42%-ды құрайды. ҚР Көлік министрлігінің жоспарына сай 2030 жылға дейін ұлттық тасымалдаушы жолаушылар вагондары паркінің 90%-ына дейін жаңартуы тиіс.
Бұл секторда да Қазақстанның өз аумағында жаңа өндірістерді дамыту мүмкіндігі жоғары. ҚР ӨҚМ деректеріне сүйенсек, өткен жылы Астанада Stadler Kazakhstan жолаушылар вагондарын шығаратын зауыт пайдалануға берілді. Алдағы төрт жыл ішінде осы кәсіпорыннан 500-ден астам вагон сатып алу жоспарланған. Отандық теміржол машина жасау саласындағы негізгі жобалардың қатарында Атырау облысындағы «ТексолТранс» ЖШС вагон жасау зауыты, Солтүстік Қазақстан облысындағы «ЗИКСТО» ЖШС, жартылай вагондар шығаратын Семей машина жасау зауыты және Екібастұздағы кәсіпорындар кластері бар.
Салалық ведомстволар ұсынған мәліметтерге қарағанда, Қазақстанда теміржол саласындағы негізгі мәселелерді шешу және инфрақұрылымды жаңғырту бойынша жан-жақты жоспарлар әзірленген. Тиісті бақылау әрі жеткілікті қаржыландыру болса, бұл бастамаларды іске асыру Қазақстанның халықаралық жүк тасымалындағы маңызды логистикалық хаб ретіндегі позициясын одан әрі нығайтуға мүмкіндік береді.
