Өкінішке қарай, Қазақстанда тек ересек әйелдер ғана емес, жасөспірімдердің де ана атану жағдайы тыйылмай тұр — бұл көбіне зорлық-зомбылықтың салдарынан орын алады. Өткен күзде бір ғана айдың ішінде елімізді екі ұқсас хабар дүр сілкіндірді: Ақтөбе облысында 14 жасар қыз әжесінің күйеуінен босанса, Түркістан облысында 15 жасар қыз 71 жастағы көршісінің зорлығынан кейін ана атанды. Әрине, мұндай оқиғалар — қыздардың жыныстық қолсұғылмаушылығына қарсы жасалған қылмыстардың нәтижесі.
Біз статистиканы зерделеп, ерте жүктілік жағдайлары жалпы қай өңірлерде жиі тіркелетінін анықтауды жөн көрдік.
Алдымен 2025 жылғы туу коэффициенттерін жас топтары бойынша қарастырайық. Ел бойынша 15–19 жас аралығындағы топта туу көрсеткіші орташа есеппен 1 мың қызға 12,96-ны құрады. Бұл көрсеткіш қалада — 10,4 болса, ауылдық жерлерде — 16,63-ке жеткен.
Өңірлер бойынша жағдай айтарлықтай ерекшеленеді. Жасөспірім қыздар көбіне оңтүстік және батыс облыстарда босанады. Мәселен, 2025 жылы 15–19 жас аралығындағы топ бойынша туу коэффициенті Жамбыл облысында бірден — 19,67, Маңғыстауда — 18,87, ал Түркістан облысында 18,51-ді құрады. Бұл — өте жағымсыз көрсеткіштер.
Айта кетерлік маңызды жайт: жасөспірімдер арасындағы бала туу көрсеткіші міндетті түрде сол өңірдегі жалпы туу деңгейінің жоғары екенін білдірмейді. Бұл үшін жоғарыда аталған Түркістан облысы мен, мысалы, Қызылорда облысының деректерін салыстыру жеткілікті. Жалпы 15–49 жас аралығындағы топ бойынша ең жоғары туу коэффициенттерінің бірі Қызылорда облысында байқалды (1 мың әйелге 90,75), сондай-ақ осы өңірде бір әйелдің бүкіл репродуктивті кезеңінде дүниеге әкелген балаларының орташа санын көрсететін жиынтық туу коэффициенті бойынша да елдегі ең жоғары мәндердің бірі тіркелді (3,43). Бұл ретте Түркістан облысына қарағанда, мұнда 15–19 жас аралығындағы қыздардың туу коэффициенті әлдеқайда төмен (12,24, яғни елдегі орташа деңгейден де, Түркістан облысынан да айтарлықтай төмен).
Оның үстіне, Қызылорда облысында өткен жылы ең жоғары туу коэффициенттері 25–29 жас (219,78) және 30–34 жас (163,63) топтарына тиесілі болды, сонымен қатар 35–39 жастағы топ бойынша елдегі ең жоғары көрсеткіш (102,86) сақталды. Яғни, бұл өңірде туу деңгейінің жоғары болуына қарамастан, негізінен жасөспірімдер емес, ересек әйелдер босанады. Ал Түркістан облысында ең жоғарғы туу көрсеткіші 20–24 жас (217,77) және 25–29 жас (244,22) топтарына сәйкес келіп, ары қарай көрсеткіш төмендей бастаған.
Жасөспірімдер арасындағы бала туу көрсеткіштері тіпті 10–14 жас аралығындағы қыздар арасында да туудың статистикалық маңызды көрсеткіштері қай өңірлерде байқалатынын анықтауға мүмкіндік береді. 2025 жылы бұл тізімде Ұлытау (1 мың қызға 0,1), Қарағанды (0,05), Қостанай (0,03), Жамбыл, Ақтөбе және Түркістан (әрқайсысында 0,02-ден) облыстары болды.
Ал 15–19 жас аралығындағы қыздар арасындағы ең жоғары туу көрсеткіші жоғарыда аталған Жамбыл, Маңғыстау және Түркістан облыстарында байқалды. Толығырақ, соның ішінде қала мен ауыл бойынша көрсеткіштер кестеде келтірілген.
Айта кетерлік жайт: ерте жүктілік — ДДҰ, БҰҰ және басқа да медициналық және құқық қорғау ұйымдары үнемі баса назар аударып отырған күрделі мәселе.
Мәселен, ДДҰ деректері бойынша табысы төмен және орташа елдерде жыл сайын 21 миллионнан астам жасөспірім қыз жүкті болады, бұл ретте мұндай жүктіліктің жартысына жуығы жоспарланбаған.
ДДҰ мынаны ескертеді: жасөспірімдер арасындағы жүктіліктің және соған байланысты ауыр медициналық асқынудың алдын алу — бүкіл әлем бойынша 15–19 жас аралығындағы бойжеткендердің өлімінің негізгі себебімен күресуге бағытталған.
Сонымен қатар ДДҰ ерте жүктілікке байланысты ерте некеге тұру мәселесін де атап өткендіктен, Қазақстандағы бұл мәселенің ахуалына көз жүгіртейік.
2024 жылы Қазақстанда 123,6 мың жұп некеге тұрды. Бұл ретте 616 кәмелетке толмаған қыз және 18-19 жастағы 16,8 мың бойжеткен тұрмысқа шыққан. Бұл жерде жастардың романтикалық махаббат хикаяларының еш қатысы жоқ: қыздар өз қатарластарына емес, жасы үлкендерге тұрмысқа шыққан. Мәселен, сол жылы ер жігіттер арасындағы жағдай мүлдем басқаша болды: үйленгендердің арасында 18 жасқа толмаған небәрі 64 ұл бала болды, бұл қыздарға қарағанда шамамен 10 есе аз. Ал 18 бен 19 жас аралығында үйленген жігіттердің саны 3 мыңға да жетпеді — қыздарға қарағанда 6 есеге жуық аз.
Айта кетерлігі: 18 жасқа толмаған 2 қыз бен 18-19 жастағы 80 бойжеткен үшін бұл алғашқы неке емес еді. Жігіттер арасында қайта некеге тұрғандардың саны небәрі 7 адам болды және олардың барлығы кәмелетке толғандар (18-19 жас).
Түйіндей келгенде, некеге тұрудың орташа жасына (бұл жалпы ерте және жасөспірімдер некесін көрсетеді) үңілсек, ДДҰ-ның тұжырымы дұрыс екеніне көз жеткіземіз: ерте жаста бала туудың жоғары көрсеткіші шынымен де қыздар үшін алғашқы некеге тұрудың ең төменгі орташа жасы тіркелген өңірлерде: Түркістан (22,8 жас), Жамбыл (23,8 жас) және Маңғыстау (23,9 жас) облыстарында байқалады.
Бір қызығы, қыздар арасындағы ерте некеге тұру ерлер арасындағы ерте некемен қатар жүрмейді. Мысалы, Жамбыл облысында ерлер үшін бұл көрсеткіш 27 жасты құрайды, яғни әйелдерге қарағанда 3,2 жасқа үлкен (республика бойынша орташа айырмашылық — 2,7 жас). Айтпақшы, бұл өңір ерлер арасындағы ең ерте некеге тұратын аймақтардың қатарына мүлдем кірмейді.
Демек, ерте жүктілік пен босану (әсіресе зорлық-зомбылық туралы сөз болғанда), сондай-ақ ерте некеге тұру мәселелеріне жіті назар аударған жөн.
