2026 жыл — мемлекеттік басқару жүйесін трансформациялау тұрғысынан Қазақстанның соңғы жылдардағы ең маңызды кезеңдерінің бірі. Басты оқиға 15 наурыздағы республикалық референдумда жаңа Конституцияның қабылдануы болды. 1 шілдеден бастап мемлекеттік институттардың жаңа архитектурасын іске асыру басталды: Парламенттің орнына жоғары өкілдік орган ретінде Құрылтай құрылды, жаңа конституциялық институт — Қазақстан халық кеңесі құрылды, Вице-президент лауазымы қарастырылды, сондай-ақ сайлау жүйесі мен жергілікті басқару тәсілдері жаңартылды.
2026 жылы әлеуметтік-экономикалық салада да айтарлықтай өзгерістер орын алды. Инфляциялық қысым сақталып тұрған жағдайда мемлекет нақты секторды қолдау, инвестиция тарту және өңдеу өнеркәсібін дамыту шараларын күшейтті. Бұл ретте басты назар шикізаттық модельден біртіндеп диверсификацияланған экономикаға қарай ығысуда: өнеркәсіп, құрылыс, көлік және сауда өсімнің қозғаушы күштері болып табылады.
Сонымен бірге адами капиталды, әлеуметтік саланы және инфрақұрылымды дамытуға елеулі бюджет қаражаты бағытталады. Нәтижесінде 2026 жыл экономикалық саясаттың тек ағымдағы өсу қарқынын қолдауға ғана емес, сонымен бірге ұзақ мерзімді дамудың жаңа көздерін қалыптастыруға бағытталған кезеңі болып айшықталды.
Соңғы жылдардағы негізгі қайта құрулардың көбін мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев тікелей өзі бастаған болатын. 2026 жылы оның Қазақстан Республикасының Президенті лауазымына кіріскеніне жеті жыл толды. Осы уақыт ішінде еліміз пандемияны, жаһандық инфляциялық толқынды және әлемдік экономикадағы өзгерістерді қоса алғанда, бірнеше күрделі сыртқы және ішкі сын-қатерден өтті.
Бұл материалда аталған кезеңде елдің негізгі әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштері қалай өзгергенін қарастырамыз. Салыстыру үшін 2019 жылды бастапқы нүкте ретінде алып, оны 2026 жылдың өзекті деректерімен салғастырамыз.
Сонымен, 2019 жылдан 2026 жылға дейін:
- ең төменгі жалақы (ЕТЖ) 2 есеге — 42,5 мыңнан 85 мың теңгеге дейін өсті;
- ең төменгі мемлекеттік базалық зейнетақы төлемі 2,2 есеге — 16 мыңнан 35,6 мың теңгеге дейін өсті;
- зейнетақының ең төменгі мөлшері 2 есеге — 36,1 мыңнан 69 мың теңгеге дейін өсті;
- ең төменгі күнкөріс деңгейінің шамасы 1,7 еседен астамға — 29,7 мыңнан 50,9 мың теңгеге дейін өсті.
Өзгерістер тек әлеуметтік көрсеткіштерді ғана емес, жалпы экономика ауқымын да қамтыды.
Атап айтқанда, Қазақстанда жан басына шаққандағы ЖІӨ 2019 жылдың бірінші тоқсанында 715,5 мың теңгені құраса, 2026 жылдың бірінші тоқсанында 1 661,6 мың теңге болды. Осылайша көрсеткіш 2,3 есеге артты. Долларлық мәнде өсім 1,8 есені құрап, 1894,2 доллардан 3338,3 АҚШ долларына дейін артты.
Жалпы соңғы жылдары, «пандемиялық дағдарыс» болған 2020 жылды қоспағанда, ҚР экономикасы орташа әлемдік деңгейден жоғары өсу қарқынын көрсетті. Бұл елдің жаһандық экономикалық кеңістіктегі орнынан да көрінеді.
Мәселен, 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстандағы ЖІӨ рекордтық 160 трлн теңгеге жетті. Дүниежүзілік банктің деректеріне сәйкес бұл көрсеткіш бойынша ел әлемдегі ең ірі 50 экономиканың қатарына еніп, 48-орынды иеленді. Салыстыру үшін: 2018 жылы ҚР 55-ші позицияда болған еді.
Осылайша, бірнеше жыл ішінде ел ЖІӨ көлемі бойынша әлемдік рейтингте 7 сатыға көтерілді. Бұл динамика экономиканың номиналды мөлшерінің ұлғаюын ғана емес, құрылымдық өзгерістер, жекелеген салалардың дамуы және инвестициялық белсенділіктің кеңеюі аясында оның абсолюттік ауқымының өсуін де көрсетеді.
Бұдан бөлек, жаһандық көрсеткіштер туралы айтатын болсақ, Қазақстанның жалпы халықаралық резервтері 2026 жылғы тамыздың соңындағы жағдай бойынша 70,6 млрд АҚШ долларын құрап, жаңа рекордқа жеткенін атап өткен жөн — бұл 2019 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 2,5 есе көп.
Елдің әлеуметтік-экономикалық дамуының өсуі жекелеген көрсеткіштердің динамикасына ғана емес, сонымен бірге экономиканың құрылымдық өзгерістеріне де ықпал етеді. Диверсификация, шикізатқа тәуелділікті біртіндеп төмендету, шағын және орта бизнесті (ШОБ) қолдау және кәсіпкерлікті дамытуға жағдай жасау Қазақстан экономикасын біртіндеп өзгертіп келеді.
Бұл негізгі көрсеткіштерден көрініс табады. Егер 2018 және 2025 жылдардағы ең маңызды деректерді салыстыратын болсақ, елдің ЖІӨ құрылымындағы бірнеше елеулі өзгерісті атап өтуге болады:
- ЖІӨ құрылымындағы өңдеу өнеркәсібінің үлесі 2018 жылғы 11,4%-дан 2025 жылы 12,8%-ға дейін өсті. Бұл ретте сала бірқатар негізгі бағыт бойынша жоғары өсу қарқынын көрсетіп отыр.
- Құрылыс үлесі 5,3%-дан 6,2%-ға дейін өсті.
- Қызмет көрсету саласының үлесі 55,5%-дан 58%-ға дейін ұлғайды.
- Сонымен қатар тау-кен өндіру өнеркәсібінің үлесі 15%-дан 11,7%-ға дейін төмендеді.
Экономика құрылымындағы өзгерістер экспорттық ағындарға да әсер етеді. Шикізаттық емес экспорттың үлесі 2018 жылғы 26%-дан 2025 жылы деңгейі 40%-ға жуықтап, бұл елдің сыртқы саудасында шикізаттық емес салалардың рөлі біртіндеп артып келе жатқанын дәлелдейді.
Экономиканың негізгі сегменттерінің бірі — ШОБ секторында да жағымды серпін байқалады. Кәсіпкерлікті дамытуға бағытталған заңнамалық және құрылымдық шаралардың нәтижесінде оның ел экономикасына қосқан үлесі айтарлықтай өсті. 2025 жылы ЖІӨ-дегі ШОБ үлесі рекордтық 40,9%-ға жетті, ал 2018 жылы бұл көрсеткіш 28,4%-ды құраған еді. Осылайша, 7 жыл ішінде көрсеткіш 12,5 пайыздық тармаққа өсті.
Тағы бір елеулі өзгеріс бақыланбайтын экономика секторы ауқымының қысқаруы болды. 2018 жылы оның ЖІӨ-дегі үлесі 27,02%-ды құраса, 2025 жылға қарай 15,69%-ға дейін азайды. Қысқару 11,33 пайыздық тармақты құрады.
Цифрландыру мен мемлекеттік ақпараттық жүйелерді интеграциялау көлеңкелі айналымды азайтудың негізгі құралдарының бірі ретінде қалады. ҚР Қаржы министрлігі Мемлекеттік кірістер комитетінің деректері бойынша соңғы бес жылда көлеңкелі экономикаға қарсы іс-қимыл саласында 24 нормативтік құқықтық акт қабылданып, 20 ақпараттық жүйе жаңғыртылды.
Осылайша, қарастырылып отырған кезеңде өзгерістер экономиканың сандық параметрлерін ғана емес, оның құрылымын да қамтыды: өңдеу өнеркәсібінің, құрылыстың, қызмет көрсету саласы мен ШОБ-тың рөлі артып, шикізаттық емес экспорттың үлесі өсті, ал бақыланбайтын экономиканың ауқымы айтарлықтай қысқарды.
Бұл — осындай шолу шеңберінде қарастыруға болатын көрсеткіштердің шағын бір бөлігі ғана. Бұл ретте бүкіл әлем үшін күрделі болған кезеңде даму жолында Қазақстан бетпе-бет келген жаһандық ахуалды да ескеру қажет.
Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Республикасының Президенті лауазымына кіріскен сәттен бастап 2019 жылдан бері ел бірқатар күрделі сыртқы экономикалық сын-қатерлермен бетпе-бет келді. Шамамен әрбір жыл ҚР-ға ғана емес, жалпы әлемдік экономикаға айтарлықтай ықпал еткен оқиғалармен қатар өрілді.
Ең маңызды факторлардың қатарында COVID-19 пандемиясын, жеткізу тізбегінің жаһандық дағдарысын, әлемдік инфляцияның шарықтауын, Украина айналасындағы әскери оқиғаларды, Таяу Шығыстағы жағдайдың шиеленісуін және басқа да геосаяси әрі экономикалық дүмпулерді атап көрсетуге болады.
Осы сын-қатерлерге қарамастан, Қазақстан экономикасы дамуын жалғастырды және қарастырылып отырған кезеңде бірқатар негізгі бағыттар бойынша айтарлықтай жақсы серпін көрсетті.
Өзгерістер халықаралық бағалаулардан да көрініс тапты. Атап айтқанда, Moody’s, S&P Global Ratings және Fitch Ratings сияқты жетекші халықаралық агенттіктер беретін Қазақстанның егеменді кредиттік рейтингтері жалпы алғанда тұрақтылықты, ал жекелеген жағдайларда рейтингтік бағалаулардың өскенін көрсетеді.
Moody’s:
2019 жыл — Baa3, болжам «Жағымды».
2026 жыл — Baa1, болжам «Тұрақты».
Қорытынды: Baa3 → Baa1, екі сатыға көтерілді.
S&P Global Ratings:
2019 жыл — BBB− / «Тұрақты» / A-3.
2026 жыл — BBB / «Тұрақты» / A-2.
Қорытынды: BBB− → BBB, бір сатыға көтерілді.
Fitch Ratings:
2019 жыл — BBB / «Тұрақты».
2026 жыл — BBB / «Тұрақты».
Қорытынды: рейтинг өзгерген жоқ, жоғары деңгейде сақталды.
Ел дамуының түрлі аспектілерін бағалайтын басқа да халықаралық рейтингтерде оң динамика байқалады.
Мәселен, IMD World Competitiveness Ranking рейтингінде Қазақстан ашық дереккөздерде бар ең ерте нәтиже — 2022 жылғы 43-орыннан 2026 жылы 38-орынға көтерілді. Қосалқы индекстер тұрғысынан елдің ең жоғары позициялары мемлекеттік басқару тиімділігіне және бизнестің тиімділігіне байланысты бағыттар бойынша белгіленген.
Халықтың әл-ауқаты мен тұрмыс сапасының түрлі аспектілерін бағалайтын жыл сайынғы халықаралық зерттеу — World Happiness Report индексінде де оң динамика байқалады. Қазақстан 2019 жылғы 50-орыннан 2025 жылы 33-жолға көтерілді.
Бұдан бөлек, ҚР цифрландыруға, жасанды интеллект пен цифрлық инфрақұрылымды дамытуға байланысты халықаралық рейтингтерде де елеулі орындарға жайғасты.
Интернет-инфраструктура мысалы да бұған дәлел. 2026 жылы Қазақстан интернет қосылысының жылдамдығы бойынша әлемдегі үздік 50 елдің қатарына кіреді, ал 2019 жылы ел шамамен 100-орын төңірегінде болатын.
