Іс жүзінде бір аптадан кейін Қазақстанда жаңа оқу жылы басталады, балалар күннің басым бөлігін қайтадан оқу орындарында, қосымша сабақтарда және спорттық үйірмелерде өткізетін болады. Бүгінгі таңда білім беру мекемелерінің және балалардың қауіпсіздігінің жағдайы қалай және елде кәмелетке толмаған балалардың құқықтарын қорғау үшін қандай шаралар қабылданып жатыр? Негізгі жайттарды қарастырайық.
Балалардың амандығын қамтамасыз етудің негізгі міндеттерінің бірі олардың физикалық қауіпсіздігі екенін еліміздің президенті Қасым-Жомарт Тоқаев бірнеше рет атап өткен болатын.
Алдымен кәмелетке толмағандарға қатысты жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар бойынша жағдайдың қалай өзгергенін қарастырайық. ҚР Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің (ҚСжАЕК) деректерін талдап көрейік. 2024 және 2025 жылдары Қазақстанда кәмелетке толмағандарға қатысты жасалған 3,4 мың қылмыстық құқық бұзушылық тіркелген — бұл алдыңғы жылдармен салыстырғанда айтарлықтай көп. Жәбірленушілердің саны да 2024 жылы 4,2 мың адамға дейін өсіп, 2025 жылы 3,9 мың адамға дейін төмендеген.
Дегенмен, бұл жағдайда мұндай статистика — оң фактор: дәл сол кезеңде елде балаларды қорғауды күшейтуге және олардың құқықтарына қол сұғушылық үшін жауапкершілікті қатаңдатуға бағытталған шаралар кешені қабылданды. 2024-2025 жылдары ҚР-да балалардың құқықтарының бұзылуының алдын алу бойынша нормаларды қамтитын 10 заң қабылданды. 2024 жылғы сәуірде Президент «ҚР кейбір заңнамалық актілеріне әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңға қол қойды, оған сай кәмелетке толмағандарға қатысты құқық бұзушылықтардың тізбесі кеңейтілді. Яғни, бұл жерде сөз балалар үшін қауіпті жағдайларды анықтау көрсеткішінің өсуі туралы ғана емес, қорғаудың өзін кеңейту жайлы болып отыр, бұл енді балалар үшін қауіпті жағдайларды көбірек қамтиды. Айта кету керек, Қазақстанда балалардың құқықтарын қорғау бойынша заңнамалық базаны нығайту халықаралық сарапшылардың жоғары бағасына ие болды, бұл туралы сәл кейінірек толығырақ тоқталамыз.
ҚР Ішкі істер министрлігі (ІІМ) өз тарапынан балаларға қатысты құқық бұзушылық тәуекелін азайту үшін көптеген шаралар қабылдауда. Ведомствоның деректеріне сай оқу жылы басталмас бұрын балабақшалардың, мектептер мен колледждердің (жиынтығы 10,6 мыңға жуық объект) қауіпсіздік талаптарына сәйкестігі тексерілді. Барлық объектілерде бейнебақылау жүйелері мен дабыл түймелері бар. Мектептердің 93%-ындағы қауіпсіздік жүйелері ҚР ІІМ Жедел басқару орталықтарына қосылған. Елдің 20 өңірінің 7-еуінде бұл міндет толықтай орындалған, 6 өңірінде 95%-дан астам орындалды. Солтүстік Қазақстан (72%) және Қостанай (70%) облыстарында ғана айтарлықтай артта қалу байқалады. Айта кету керек: тексерулер барысында 500 бұзушылық анықталып, 174 басшы жауапкершілікке тартылды.
ҚР ІІМ мамандары жол қауіпсіздігі мәселелеріне ерекше назар аударады. Оқу жылының басталуына қарай ведомство қызметкерлері мектептердің, балабақшалар мен колледждердің маңындағы жол инфрақұрылымы талаптарының бұзылуын жою туралы 2,5 мыңнан астам нұсқама шығарды. Қалалар мен ауылдардағы білім беру объектілерінің жанында қосымша 180-нен астам жаяу жүргінші бағдаршамын, 4,1 мың жаяу жүргіншілер өткелі жол белгісін, тротуарларды жолдан бөлетін 12,7 мың қума метр қоршау және жүргізушілердің жылдамдықты төмендетуі үшін 1 мыңға жуық жасанды жол кедергісін орнату қажет екені анықталды.
Енді кәмелетке толмаған балаларға арналған білім беру мекемелерінің өзіне назар аударайық, өйткені балалардың құқықтарын қорғау — бұл сонымен бірге оқу мен даму үшін жайлы жағдайларды қамтамасыз ету. ҚР Оқу-ағарту министрлігінің деректеріне сай қазіргі уақытта елде 8 мыңнан астам мектеп жұмыс істеп тұр, ағымдағы жылы тағы 101 мектеп салынып жатыр. Олардың 12-сі пайдалануға берілді, тағы 64 объект бойынша жұмыстарды жыл соңына дейін аяқтау жоспарланған, ал 17 мектеп бойынша құрылыстың аяқталуы 2027 жылға межеленген. Бұдан бөлек, екі жыл ішінде 178 мектеп күрделі жөндеуден өтеді. Айта кету керек: жөндеу тұрғысынан оқу жылы басталғанға дейін жұмыстардың уақтылы аяқталмау қаупі елдің 9 өңіріндегі 13 объект бойынша анықталды. Өз кезегінде, мектептердің құрылысының уақтылы аяқталмау тәуекелдері Атырау, Ақтөбе, Ұлытау және Шығыс Қазақстан облыстарындағы 8 объект бойынша тіркелді.
Жалпы алғанда, ағымдағы жылы білім беру мекемелеріне 5,8 миллионға жуық қазақстандық бала барады. Олардың 1,1 миллионнан астамын балабақша тәрбиеленушілері, 4,1 миллионды мектеп оқушылары құрайды, оларға қыркүйекте тағы 417 мыңнан астам мектеп жасына дейінгі балалар қосылады. Техникалық және кәсіптік білім беру ұйымдарында 556 мыңға жуық студент білім алатын болады. Осы балалардың барлығы белгілі бір дәрежеде құқық бұзушылықтардың алдын алу және құқықтарды қорғау жөніндегі жобаларда қамтылған.
Айта кету керек, білім беру мекемелерінде тек қауіпсіздік жүйелерімен ғана емес, сонымен бірге мектеп медпункттеріне арналған жабдықтармен қамтамасыз етілуі де бақыланады. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметтері бойынша 2023 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейін мұндай кабинеттердің арнайы жабдықтармен жабдықталуы 23 п. т.-ға артып, 95%-ға жетті, ал олардың кадрлармен қамтамасыз етілуі 8 п. т.-ға артып, 95%-ды құрады. Мектептегі стоматологиялық кабинеттер желісі 145-тен 288-ге дейін екі есеге ұлғайды. Жыл басынан бері 2,3 млн оқушы профилактикалық медициналық тексеруден өтті, қалғандарының денсаулығы жыл соңына дейін тексеріледі.
Жас қазақстандықтарды бақытты әрі қауіпсіз балалық шақпен қамтамасыз ету — мемлекеттің жүйелі деңгейдегі басты басымдығы. 2026 жылғы қаңтардың соңында 2026-2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасы қабылданды. Ол президентіміздің тапсырмасы бойынша ЮНИСЕФ мамандарының қатысуымен қазақстандық сарапшылар тарапынан әзірленді. Тұжырымдамада баланың жүріп-тұру бағытын цифрлық сүйемелдеуден, ата-аналарды қолдау мен олардың жауапкершілігін арттырудан, балалардың құқықтарын қорғау саласындағы стандарттарды енгізу мен мамандарды қолдаудан бастап балалар инфрақұрылымын дамытуға дейінгі балалардың құқықтарын қамтамасыз ету бойынша нақты міндеттер тізбесі мен алдағы жылдарға арналған жоспар қамтылған.
Барлық жаңа әзірлемелерге арналған қаржыландырудың жалпы көлемі 1,3 трлн теңге мөлшерінде белгіленді. Мемлекеттік органдардың орындаушылары бірнеше жылда бет түзейтін 10 индикатор ұсынылды. Инфографикада біз олардың кейбірін ғана көрсеттік. Атап айтқанда, билік кәмелетке толмағандардың құқықтық қорғалу деңгейін 2026 жылғы 93%-дан 2030 жылы 97%-ға дейін көтеруді көздеп отыр. Қауіпсіздік талаптарына сәйкес келетін балалар инфрақұрылымы объектілерінің, қызметтер мен тауарлардың үлесін осы жылдар ішінде 60%-дан 80%-ға дейін арттыру көзделген. Есептік көрсеткіш – балалардың амандық индексі — 61,5-тен 68 балға дейін ұлғайтылуы тиіс.
Тұжырымдама жобасын әзірлеуге қатысқан ЮНИСЕФ мамандары балалардың құқықтарын нығайту жөніндегі қазақстандық реформаларды жоғары бағалады. Қазақстан Орталық Азияның басқа елдері мен Еуропаның кейбір мемлекеттері үшін үлгі ретінде аталды. Kids Rights Index 2026 жаһандық рейтингінде ҚР қатарынан үшінші жыл балалар құқықтарының ең жоғары индексі бойынша үздік 25 елдің қатарына кіріп отыр. Ағымдағы жылы Қазақстан 0,797 көрсеткішімен (0-ден 1-ге дейінгі шкала бойынша) 24-орында тұр. ҚР-дағы индекс Швейцария, БАӘ, Канада, Швеция, Ұлыбритания сияқты дамыған елдерге қарағанда жоғары болды. Қазақстандағы балалардың амандық деңгейі мен олардың құқықтарының сақталу көрсеткіші Орталық Азияның барлық мемлекеттеріне және көршілес Ресейге (151-орын) қарағанда айтарлықтай жоғары болды.
Осылайша, ҚР-да балалардың қауіпсіздігі мен олардың құқықтарының сақталуына қатысты жағдай жақсы жағына қарай өзгеруде. Мемлекет заңнаманы күшейту мен мектептерді жабдықтаудан бастап ауқымды ұлттық стратегияны іске қосуға дейін қорғау шараларын жүйелі түрде арттырып келеді. Бұл ретте оң өзгерістер ішкі индикаторлармен ғана емес, халықаралық бағалаулармен де расталады.
