Қазақстан армиясы өте көп қаражат алып жатыр, бірақ сарбаздар үшін әскери қызмет әлі де қауіпті
Каспий теңізіндегі қайғылы оқиға Қазақстан армиясының ахуалы туралы мәселенің құр теория емес, ащы шындық екенін көрсетті. 24 қыркүйекте ҚР Әскери-теңіз күштерінің оқу-жаттығулары барысында оқу-жауынгерлік тапсырманы орындау кезінде ауа райының күрт бұзылуы және желдің күшеюі салдарынан 17 әскери қызметші ашық теңізге ағып кетті. Үш адам құтқарылып, 14 адам қаза тапты. Іздестіру операциясы 25 қыркүйек таңертең жоғалған соңғы екі әскери қызметшінің денесі табылғаннан кейін аяқталды.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев маңызды бір жайтты атап өтті: оның айтуынша, оқу-жаттығу кезінде әскери қызметшілер қажетті құрал-жабдықтармен, соның ішінде теңіз құтқару кеудешелерімен қамтамасыз етілмеген. Бұл ақпарат нақты командирлердің іс-әрекеті туралы ғана емес, сонымен бірге материалдық-техникалық қамтамасыз ету және жауынгерлік дайындыққа бөлінген шығыстардың тікелей әскери қызметшілерге қаншалықты жетіп жатқаны туралы мәселені төтесінен қойып отыр.
Бұл қайғылы оқиға қорғаныс саласына қыруар қаржы бөлініп, шығыстар көлемі артып жатқан тұста орын алып отыр. 2025 жылдың қорытындысы бойынша республикалық бюджеттен осы мақсаттарға 1,15 трлн тг бөлінді — бұл бір жыл бұрынғы көрсеткіштен 10,7%-ға артық. Түзетілген бюджет 1,2 трлн теңгені құрады, оның орындалуы 95,8%-ға жетті. 933,3 млрд теңге тікелей ҚР Қорғаныс министрлігіне (ҚМ), ал тағы 216,2 млрд теңге — ҚР Төтенше жағдайлар министрлігіне (ТЖМ) бөлінді.
Бір жыл бұрын қорғанысқа бөлінген шығыстар 1,04 трлн теңгені құраған еді. Бұл ретте оның құрылымы өзгеше болды: 542,2 млрд теңге тікелей ҚР ҚМ арқылы, мемлекеттік қорғаныс тапсырысы бойынша тағы 295 млрд теңге ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі (ӨҚМ) арқылы өтті, ал 201,2 млрд теңге ҚР ТЖМ-ге тиесілі болды. Жалпы алғанда, әскери қажеттіліктерге ҚР ТЖМ ескерілмегенде 837,3 млрд теңге бағытталды.
2025 жылы мемлекеттік қорғаныс тапсырысы ҚР ҚМ-ге берілді. Президенттің 13 ақпандағы Жарлығымен ведомствоға ҚР ӨҚМ-нің мемлекеттік қорғаныс тапсырысын қалыптастыру, басшылық ету және салааралық үйлестіру, сондай-ақ әскери-техникалық ынтымақтастық және әскери мақсаттағы өнімге баға белгілеу жөніндегі функциялары берілді.
Салыстырмалы түрде талдау үшін ҚР ҚМ-нің 2024 жылғы бағдарламалары бойынша шығыстарға сол кезде ҚР ӨҚМ арқылы өткен мемлекеттік қорғаныс тапсырысы қосылды. Нәтижесінде салыстырмалы шығыстар көлемі 867,1 млрд теңгені, ал 2025 жылы — 970,1 млрд теңгені құрады, яғни 11,9%-ға көп. Бұл сомадан 928,4 млрд теңге немесе 96%-ға жуығы жауынгерлік және жұмылдыру дайындығын қамтамасыз етуге жұмсалды.
Биыл бөлінген қаражат көлемі одан да ауқымды. 2026 жылғы қаңтар–тамыз айларының қорытындысы бойынша қорғаныс саласына бөлінген түзетілген республикалық бюджет 1,38 трлн теңгені құрап, оның ішінде 906,9 млрд теңге немесе 65,5%-ы игерілді. Тікелей әскери қажеттіліктерге 1,12 трлн теңге көзделді, оның ішінде 742,8 млрд теңге жұмсалды. Бұл сома түгелге жуық тікелей ҚР ҚМ-ға тиесілі болды.
Сегіз ай ішінде ҚР ҚМ жұмсаған 742,8 млрд теңгенің 737,3 млрд теңгесі жауынгерлік және жұмылдыру дайындығын қамтамасыз етуге бөлінген. Ал ҚР Қарулы күштерін дамыту бағдарламасына 3,5 млрд теңге бөлінді. Осылайша, ведомствоның ағымдағы қорғаныс бюджеті түгелге дерлік жауынгерлік және жұмылдыру дайындығына шоғырландырылған.
Шығыс ауқымы әсіресе ұзақмерзімді динамикада айқын байқалады. 2015 жылы қорғаныс саласына республикалық бюджеттен іс жүзінде 440,8 млрд теңге бағытталған еді. 2025 жылға қарай бұл көрсеткіш 2,6 есе өсіп, 1,15 трлн теңгеге жетті. Ең күрт өсім 2022 жылы тіркелді: шығыс бірден бір жарым есеге, яғни 715,1 млрд теңгеден 1,07 трлн теңгеге дейін ұлғайды. 2024 жылы бұл көрсеткіш 5,6%-ға қысқарғанымен, 2025 жылы қайтадан 10,7%-ға өсті.
Алайда, жалпы қаржы көлемі тікелей армия ішінде не болып жатқаны туралы аз мәлімет береді. ҚР ҚМ бағдарламалары бойынша жиынтық шығыс салыстырмалы құрылымды ескергенде 2024 жылы 867,1 млрд теңгені құраса, 2025 жылы 11,9%-ға артып, 970,1 млрд теңгеге жетті. Бұл соманың ішінде 928,4 млрд теңге немесе 96%-ға жуығы жауынгерлік және жұмылдыру дайындығын қамтамасыз етуге жұмсалды.
Аталған бағдарлама ішіндегі ең ірі блок — жауынгерлік дайындықты арттыру. Бұған жұмсалған шығыс 26%-ға, яғни 2024 жылғы 280,1 млрд теңгеден 2025 жылы 353 млрд теңгеге дейін өсті. Тылдық қамтамасыз ету 34,8%-ға артып, 65,7 млрд теңгеге, ал әскери қызметшілерді тұрғын үймен қамтамасыз ету 12%-ға өсіп, 152,4 млрд теңгеге жетті. Қару-жарақ пен әскери техниканы жеткізуге 52,4 млрд теңге жұмсалды — бұл бір жыл бұрынғымен салыстырғанда 44%-ға көп.
Бұл ретте мемлекеттік қорғаныс тапсырысы бюджеттің орындалуындағы басты түйткілді мәселеге айналды. 2025 жылы бұл бағытқа 316,5 млрд теңге көзделген болатын, алайда нақты игерілгені — 265,9 млрд теңге немесе 84%. Игерілмеген қаражат көлемі шамамен 50,6 млрд теңгені құрады. Қалған ірі бағыттар бойынша қаражаттың игерілуі 100%-ға жуықтады.
Дегенмен, қаражаттың толық игерілуінің өзі армия жұмысының сапасын көрсетпейді. Жауынгерлік дайындықты арттыру, тылдық қамтамасыз ету, қаруландыру мен оқыту-даярлау шаралары — әскери қызметші қажетті құрал-жабдықтарды алғанда, қолбасшылық тәуекелдерді дұрыс бағалай білгенде және оқу-жаттығу өмірге қауіп төндірмейтін жағдайда ғана шын мәнінде ақталады. Каспийде қаза тапқандардың тіпті қарапайым құтқару кеудешелерімен қамтамасыз етілмегені туралы хабарламалар тұрғысынан қарастырсақ, бюджеттің игерілуі мен нақты қауіпсіздік арасындағы алшақтық тіптен айқын көрініп отыр.
Бұл қайғылы жағдай ауыр тарихи оқиғамен үндесіп жатыр. 2015 жылғы 18 қыркүйекте де Ақтау маңындағы оқу-жаттығу барысында алты БТР-80 және 52 әскери қызметші теңізге шыққан, желдің қатты екпіні мен көтерілген биік толқынның салдарынан төрт бронетранспортер суға батып, мерзімді қызметтегі төрт сарбаз қаза тапқан болатын. Аталған факті бойынша ауыр салдарға әкеп соққан қызметке салғырт қарау бабымен сотқа дейінгі тергеп-тексеру басталып, кейін бұл іс бойынша сот үкімі шықты.
Арада 11 жыл өткенде Каспийде оқу-жауынгерлік тапсырманы орындау барысында Қазақстан әскери қызметшілерінің жаппай қаза табуы тағы да қайталанып отыр. Екі жағдайдың мән-жайы әртүрлі, ал қазіргі қайғылы жағдайдың себептері әлі де тергеліп жатыр. Дегенмен, оқу-жаттығу кезіндегі ауыр оқиғаның қайталануы армияда ауа райы мен операциялық тәуекелдер қалай бағаланатыны және қауіпті жағдай туындағанда қолбасшы құрамының жоспарды қаншалықты жылдам өзгерте алатыны туралы мәселені қайта көтеріп отыр.
Осы орайда өлім-жітім статистикасы өте ауыр көрінеді. Бас әскери прокурордың бірінші орынбасары Мақсат Қазиевтің айтуынша, 2020 жылдың басынан 2023 жылдың сәуір айына дейін 270 әскери қызметші көз жұмған: 2020 жылы – 78, 2021 жылы – 96, 2022 жылы – 85, ал 2023 жылдың басынан бері тағы 11 адам қаза тапқан. Басты себептер ретінде ауру, жол-көлік оқиғалары және суицид көрсетілді. 2018–2022 жылдары әскери қызметшілер арасында 86 суицид және 20 өз-өзіне қол жұмсауға әрекеттену жағдайы тіркелген. ҚР БП ҚСжАЕК статистикасына негізделген Ranking.kz-тің жаңа деректері 2020 жылдан бері әскерилер арасында 89 суицид болғанын көрсетеді. Бұл ауқым әскери қызмет қауіпсіздігі мәселесінің тек жекелеген оқиғалармен шектелмейтінін дәлелдеп отыр.
2026 жылы ҚР Бас әскери прокуратурасы Өскемен гарнизонында сарбаз Оспановтың қаза табу фактісі бойынша істі тергеудің аяқталғанын хабарлады. Тергеу барысында командирлердің марқұмға және тағы алты әскери қызметшіге жарғыдан тыс қарым-қатынас жасауға және психологиялық қысым көрсетуге жол бергені, ал взвод командирі қарудың сақталуын бақылаудан іс жүзінде шеттетілгені анықталды. Бөлім командирі мен оның екі орынбасары қызметінен босатылды, тағы тоғыз лауазымды тұлға тәртіптік жазаға тартылды.
Сол кезде қорғаныс министрі болған Дәурен Қосановтың армиядағы өлім-жітім туралы сұрақтарға көпшілік алдында қайтарған жауабы мен әрекеті де көп жайтты аңғартты. 2025 жылғы қарашада журналистер одан әскери қызметшілердің қазасы туралы сұрағанда Қосанов: «Не дейсіздер? Сарбаздар ма? Қойыңыздар?» — деп жауап беріп, күліп жіберді. Одан әрі ол зорлық-зомбылық туралы хабарламалар фактілермен расталуы тиіс екенін айтып, әскерде әлімжеттіктің бар екенін жоққа шығарды.
Каспийдегі қайғылы оқиғадан кейін Қосановтың алғашқы жария бейнеүндеуі 25 қыркүйек күні кешке — оқиғадан кейінгі күні жарияланды. Ол отбасылардың қайғысы мен қоғамның сұрақтарын түсінетінін айтып, ҚР ҚМ «жауапкершіліктен жалтармайтынын» мәлімдеді.
Сол уақытта президент Қасым-Жомарт Тоқаев әскердегі өлім-жітім мәселесіне жеке тоқталып өтті. 2026 жылдың басында берген сұхбатында ол мерзімді қызметтегі сарбаздардың қаза табуы мен жарақат алуына «мүлде теріс» қарайтынын және бейбіт уақытта мұндай жағдайларға жол беруге болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ Президент қорғаныс ведомствосының басшылығын тәрбие жұмысына жеткілікті көңіл бөлмегені үшін сынға алып, әскерде әлімжеттік, бұзақылық, трайбализм мен жерлестікке жол берілмеуі тиіс екенін қадап айтты.
Дегенмен қаңтар айының соңында Қорғаныс министрінің тәрбие және идеологиялық жұмыстар жөніндегі орынбасары Асқар Мұстабеков армияда ауқымды реформа жүргізудің қажеттілігі жоқ екенін айтқан болатын. Оның сөзінше, ҚР Қарулы күштеріндегі қазіргі процестер жалпы алғанда тиімді және тұрақты жауынгерлік дайындықты қамтамасыз етіп отыр.
Жуырдағы қайғылы оқиғадан кейін талаптар одан әрі нақтылана түсті. 27 қыркүйекте президент Тоқаев бюджет ресурстарын пайдалану тиімділігін түбегейлі арттыруды, кадр саясатын қайта қарауды және әскери реформаның кезең-кезеңмен іске асырылу жоспарын дайындауды тапсырды. Мемлекет басшысы әрбір әскери қызметшінің қауіпсіздігі мен өмірі сөзсіз басымдыққа айналуы тиіс екенін жеке атап өтіп: «Әскердегі қызмет үрей мен қорқыныш тудырмауы керек», — деп мәлімдеді.
Тергеу аяқталмай тұрып-ақ мемлекет қайғылы оқиғаның мән-жайын ғана емес, бүкіл жүйенің жұмысын тексере бастады. 26 қыркүйекте ҚР ҚМ-дегі істердің жай-күйін кешенді тексеру жөніндегі комиссия құрылды. Оның құрамына басқалармен қатар ҚР Жоғары аудиторлық палатасының төрағасы, ҚР Президенті әкімшілігінің, ҚР Қаржылық мониторинг агенттігінің және басқа да органдардың өкілдері кірді.
Келесі күні ҚР Жоғары аудиторлық палатасы ҚР ҚМ-ге жеке мемлекеттік аудит жүргізуді бастады. Тексеріс бюджет қаражатын пайдаланудың тиімділігіне және әскери бөлімшелерді материалдық-техникалық қамтамасыз етуге қатысты жүргізілді. Жауынгерлік дайындық пен тылға бағытталған жүздеген миллиард теңге туралы деректер мен оқу-жаттығу кезінде әскери қызметшілердің қажетті жабдықтармен қамтамасыз етілмегені жөніндегі президент мәлімдемесін ескерсек, бұл өте маңызды қадам.
27 қыркүйекте ведомство басшылығы да ауысты: жаңа қорғаныс министрі болып Айдос Мырзахметов тағайындалды. 2025 жылғы нақты шығысы бір триллион теңгеге жуықтаған ведомство үшін қаржылық тексеріс шешуші мәселеге айналып отыр, бұл ретте басты сауал мемлекеттің қаражат бөлу-бөлмеуінде емес, сол қаржының қаншалықты нақты нәтиже беретін дайындыққа, тиісті жабдықтау мен адамдардың қауіпсіздігіне бағытталып жатқанында.
Халықаралық деңгейдегі салыстыру да екіұшты жағдайды аңғартады. Global Firepower (GFP) мәліметі бойынша, 2026 жылы Қазақстан қарастырылып отырған 145 елдің ішінде 58-орында тұр. Ресурс ҚР-дағы қызметтегі әскери қызметшілер санын 110 мың, ал резервтегі әскерилер санын 135 мың адам деп бағалайды. Орталық Азия елдерінің ішінде рейтингте Қазақстаннан жоғары 53-орында Өзбекстан орналасқан. GFP оның нақты әскери персоналының санын 120 мың адам деп бағалап отыр.
GFP нұсқасы бойынша бағаланған қорғаныс бюджетін Қазақстандағы нақты әскери қызметшілердің санына бөлгенде, жылына бір әскери қызметшіге шамамен 53,1 мың АҚШ долларынан келеді. Бұл Өзбекстандағы көрсеткіштен (51,8 мың АҚШ доллары) сәл көбірек, сондай-ақ Әзірбайжан (39,8 мың АҚШ доллары), Қырғызстан (28,4 мың АҚШ доллары) және Армениямен (22,8 мың АҚШ доллары) салыстырғанда айтарлықтай жоғары.
Мұндай көрсеткіш 53,1 мың АҚШ доллары тікелей бір сарбазды қамтамасыз етуге жұмсалады дегенді білдірмейді. Әскери бюджетке қару-жарақ, құрылыс, инфрақұрылым, жөндеу жұмыстары, басқару және өзге де шығындар кіреді. Дегенмен, бұл есептеу нақты әскер санына қатысты ресурс көлемін бағалауға мүмкіндік береді.
Бұл ретт GFP нұсқасы бойынша бюджет көрсеткішінің өзіне де сақтықпен қараған жөн. Ресурс Қазақстан үшін 5,8 млрд АҚШ долларын көрсетеді, алайда бұл бағалау мен ҚР ресми бюджеттік статистикасының арасында үлкен алшақтық бар. GFP өзінің жеке моделін қолданады және деректерінің бір бөлігі бағалауға негізделгенін ашық көрсетеді. Сондықтан бір әскери қызметшіге шаққандағы шығын көрсеткішін мемлекеттің бір әскери қызметшіге жұмсайтын ресми шығыны ретінде емес, дәл осы GFP әдіснамасы аясындағы салыстырмалы бағалау ретінде қарастырған дұрысырақ.
Дегенмен, халықаралық деңгейдегі салыстырулар негізгі мәселені қайта алға тартады. Қазақстанды армиясы қаржыдан қатты тарыққан елдердің қатарына қосуға мүлде келмейді: қорғаныс саласына бөлінетін қаражат он жыл ішінде шамамен 3 есе ұлғайған. 2026 жылы да жауынгерлік және жұмылдыру дайындығына орасан зор қаражат көлемі көзделіп отыр.
Қазақстан армиясының басты мәселесі тек қаржы тапшылығымен ғана шектеліп отырған жоқ. Ендігі кезекте осы ресурстарды басқару сапасы мен түпкілікті нәтиже үшін жауапкершілік шешуші рөл атқарады. Қорғанысқа қанша жерден қыруар қаржы бөлінсе де, сарбаздар оқу-жауынгерлік тапсырмаға қарапайым құтқару жабдығынсыз аттанатын болса, бюджеттің қомақтылығы әскер әлеуетінің көрсеткіші бола алмайды. Бұдан былай саладағы шынайы өзгерістің жалғыз өлшемі — бейбіт күнде әскерге кеткен азаматтың ажал құшуына тосқауыл қоя алатын жүйенің қабілетімен өлшенбек.
