Соңғы бірнеше жылда Қазақстан алғаш рет өңдеуші өнеркәсіптің өсу қарқыны бойынша Өзбекстанды басып озды. Биылғы жылдың қаңтар–сәуір айларында Қазақстандағы осы сектордың өнеркәсіп өндірісінің индексі 109,9%-ға жетсе, Өзбекстанда бұл көрсеткіш 108,5%-ды құрады. Көпжылдық статистикалық деректерге сәйкес 2020 жылдан бері өңдеуші өнеркәсіп өндірісінің өсу қарқыны Өзбекстанда сәл жоғары болғанымен, екі елдің даму үрдісі ұқсас бағытта өрбіді. Алайда 2024 жылдан бастап Қазақстан қарқынын үдетіп, оңтүстіктегі көршісін қуып жете бастады.
ӨР Ұлттық статистика комитетінің (ҰК) деректеріне сүйенсек, 2026 жылдың алғашқы төрт айында елдің өңдеуші өнеркәсіп кәсіпорындары шамамен 338,5 трлн сом көлемінде өнім өндірген, бұл 27,7 млрд АҚШ долларынан асады. Ал Қазақстанда ҚР СЖжРА Ұлттық статистика бюросының (ҰСБ) деректеріне сай осы кезеңдегі көрсеткіш 10,3 трлн теңгені құрады немесе биылғы жылдың бірінші тоқсанындағы ҚР Ұлттық банкінің орташа бағамы бойынша есептегенде 20,6 млрд АҚШ долларынан асты.
Қазақстан мен Өзбекстан экономикаларының ұқсастығы бар: екі ел де сыртқы экономикалық қызметінде шикізат пен өңделген өнім экспортын негізгі бағыттардың бірі ретінде қарастырады. Десе де, өнеркәсіп құрылымында белгілі бір айырмашылықтар сақталған. ӨР ҰК-ның 2026 жылғы қаңтар–сәуір айларындағы деректеріне сәйкес елдегі өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемінде өңдеу секторының үлесі 85,8%-ды құрады, ал тау-кен өндіру саласының үлесі небәрі 7% болды. Энергетика саласының өнімі жалпы көлемнің 6,7%-ын, коммуналдық сектор 0,5%-ын қамтыды.
Қазақстанда өңдеуші өнеркәсіп өнімі өнеркәсіп өндірісінің жалпы көлемінің жартысынан астамын (51,1%) құрады, ал мұнай секторының, тас көмір мен металл кендерін өндірудің жиынтық үлесі 48,1%-ға тең болды. Шикізат салаларының елеулі рөлі сақталғанына қарамастан, соңғы жылдары елде экономиканы әртараптандыруға және қосылған құны жоғары өндірістерді дамытуға бағытталған саясат дәйекті түрде жүзеге асырылып келеді. Бүгінде өңдеуші өнеркәсіп Қазақстан экономикасындағы ең серпінді дамып келе жатқан салалардың бірі саналады, ол тұрақты өсім көрсетіп, инвестицияларды көбірек тартып отыр.
Өнеркәсіп құрылымындағы өңдеу секторының үлесі бойынша Қазақстан әзірге Өзбекстаннан кейін тұрғанымен, екі ел арасындағы айырмашылық біртіндеп қысқарып келеді. Мемлекет машина жасау, химия өнеркәсібі, жоғары деңгейде өңделген металлургия өнімдерін шығару, құрылыс материалдарын өндіру және өзге де өңдеуші салаларды дамытуға белсенді қолдау көрсетуде. Соның нәтижесінде өңдеуші сектор ел экономикасының негізгі өсу қозғаушы күштерінің біріне айналып, ҚР өнеркәсібі құрылымындағы маңызын жылдан жылға арттырып келеді.
Екі елдің өңдеуші өнеркәсіп құрылымында ұқсастықтар да, айырмашылықтар да бар. Қазақстанда да, Өзбекстанда да өңдеу секторындағы негізгі қозғаушы күш металлургия болып қала береді. Оның өңдеуші өнеркәсіптің жалпы өндіріс көлеміндегі үлесі өте жоғары: Өзбекстанда — 34,4%, Қазақстанда — 42%. Биылғы жылдың қаңтар–сәуір айларында екі елде де металл өнімдерін өндіру көлемі аздап төмендеді. Бұл, ең алдымен, әлемдік нарықтардағы металдарға деген сұраныстың құбылуымен байланысты.
Өңдеуші өнеркәсіптің әлеуеті жоғары бағыттарының бірі — машина жасау саласы. Бұл көрсеткіш бойынша Қазақстан Өзбекстаннан алда келеді, елімізде машина жасау өңдеуші өнеркәсіп көлемінің 17,7%-ын құраса, Өзбекстанда бұл үлес 13,8%-ды құрайды. Мұндай нәтиже индустрияландыру саясатының жүйелі жүзеге асырылуымен, автомобиль жасау өндірісінің кеңеюімен, сондай-ақ теміржол техникасын, ауыл шаруашылығы машиналары мен жабдықтарын шығару бағыттарының қарқынды дамуымен байланысты. Соңғы жылдары машина жасау саласы Қазақстан өнеркәсібінің негізгі өсім нүктелерінің біріне айналып, экономиканы әртараптандыру үдерісін жеделдетуге және өңдеуші саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға елеулі үлес қосып келеді.
Екі ел арасындағы негізгі айырмашылықтар салалық маманданумен байланысты. Өзбекстан жеңіл өнеркәсіпте дәстүрлі түрде мықты позицияларға ие, бұл оның дамыған шикізат базасы мен мақтаны кең көлемде қайта өңдеуімен тікелей байланысты. Сондықтан бұл елдің өңдеуші өнеркәсібі құрылымында тоқыма бұйымдары, киім және аяқ киім өндірісінің үлесі 14,6%-ға жетеді. Қазақстанда бұл көрсеткіш небәрі 0,8%-ды құрайды, себебі елдің өнеркәсіптік дамуы негізінен металлургияға, машина жасауға, химия өнеркәсібіне және технологиялық деңгейі жоғары, капиталды көп қажет ететін өзге де салаларға бағытталған. Мұндай құрылым Қазақстанға күрделі өнім өндіру және заманауи өндірістік құзыреттерді дамыту сегменттеріндегі позицияларын дәйекті түрде нығайтуға мүмкіндік беріп отыр.
Өңдеуші өнеркәсіп екі елде де инвестиция тарту тұрғысынан тартымды сала болып қала береді. Сектор кәсіпорындарының негізгі капиталына салынған инвестициялар көлемінің көпжылдық динамикасына қарағанда, соңғы жылдары Қазақстанда да, Өзбекстанда да бизнес өндірісті жаңғыртуға бұрынғыдан да көбірек қаржы бағыттап келеді. Алайда бұл бәсекеде инвестиция көлемі мен олардың өсу қарқыны жағынан айырмашылықтар бар.
Сомасы бойынша көрші ел алда келеді. ӨР ҰК-ның мәліметінше биылғы жылдың қаңтар–сәуір айларында елдегі өңдеу секторына салынған инвестициялар көлемі 44,5 трлн сомға жетті (немесе шамамен 3,6 млрд АҚШ долларын құрады). Ал Қазақстанда осы кезеңде секторға салынған капиталдық инвестициялар шамамен 1,5 млрд АҚШ долларына тең болды.
2026 жылдың алғашқы төрт айындағы инвестициялар көлемінің өсіміне келсек, екі елде де көрсеткіштер айтарлықтай жоғары: Қазақстанда — плюс 28,6%, Өзбекстанда — плюс 34,7%. Ал 2025 жылдың қорытындысы бойынша Қазақстан көш бастады: елдегі өңдеуші өнеркәсіпке салынған капиталдық инвестициялар көлемі шамамен 35%-ға артса, Өзбекстанда өсім небәрі 17,1%-ды құрады.
Жалпы алғанда, Қазақстан мен Өзбекстан ұқсас индустриялық даму жолымен келе жатқанымен, әртүрлі кезеңде тұр. Өзбекстанда өнеркәсіп құрылымындағы өңдеуші сектордың үлесі жоғары болып сақталса, Қазақстан өңдеуші өнеркәсіптің өсу қарқынын жеделдетіп, оның экономикадағы рөлін күшейтіп келеді.
Соңғы жылдары Қазақстан айтарлықтай серпін алып, бірнеше жылдан бері алғаш рет өңдеуші өнеркәсіптің өсу қарқыны бойынша Өзбекстанды басып озды, бұған, ең алдымен, машина жасау мен жоғары деңгейде өңделген өнім шығаратын өзге де салалардың дамуы ықпал етті. Нәтижесінде екі ел арасындағы айырмашылық біртіндеп қысқарып, өңірдегі өнеркәсіптік даму бағытындағы бәсекелестік күшейе түсуде.
